Madde grup ve çeşidini gösteren alt göstergeler

m = ana grup ---- Gıda, İçki Tütün Harcamaları

k = alt ana grup ---- Gıda

s = grup ---- Ekmek ve Tahıllar

j = alt grup ---- Tahıl ve Tahıl Ürünleri

i = madde ---- Pirinç

ç = madde çeşidi ---- Baldo

Buradaki örnekte, baldo pirincin bakkaldan gelen fiyatlarının ortalaması işyeri olarak bakkal ağırlığı ile, yine baldo pirincin marketten gelen fiyatlarının ortalaması işyeri olarak market ağırlığı ile çarpılarak toplanmakta ve pirincin baldo çeşidi için fiyat belirlenmektedir.

Zaman göstergeleri

c = cari yıl

d = temel yıl

Yerleşim yeri göstergeleri

t = Türkiye

b = Bölge

ş = Şehir

Madde ağırlığı ve madde indeksi

Madde çeşidi ağırlığı için,

W_çi = i madde çeşidinin ağırlığı

Maddenin cari dönem fiyatı için,

p_i = işyeri ağırlığı ve madde çeşidi ağırlığı ile ağırlıklandırılmış cari dönem fiyatı

I_i = i maddesi indeksi

Bunun sonrasında,

Madde ağırlığı ve madde indeksi - Alt grup ağırlığı ve alt grup indeksi - Grup ağırlığı ve grup indeksi -

Alt ana grup ağırlığı ve alt ana grup indeksi - Ana grup ağırlığı ve ana grup indeksi - İl merkezi indeksi

Bölge indeksi - Türkiye indeksi

şeklindedir.

Yayınlama

Tüketici Fiyat İndeks rakamlarındaki değişim oranları her ayın üçüncü günü saat 16:00’da görsel basın, ertesi gün ise yazılı basın kanalı ile kamuoyuna duyurulmaktadır.

Bültende indeksin bir önceki aya göre değişim oranı, bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranı, bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranı ve 12 aylık ortalamalara göre değişim oranına ilişkin göstergeler yayınlanmaktadır.

- Bir önceki aya göre değişim (%) :

Eylül 2002 ayına ait aylık enflasyon rakamı öğrenilmek istendiğinde; Eylül ayına ait indeks rakamı bir önceki yani Ağustos ayına ait indeks rakamına bölünüp 100 ile çarpılır.Sonuç 100’den çıkartılır.

Eylül Enflasyonu (%) = {[Eylül 2002 İndeksi / Ağustos 2002 İndeksi] x 100}–100

= {[6912.7 / 6680.4] x 100}-100 = 3,5 şeklinde çıkmaktadır.

-Bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim (%) :

Eylül ayına kadar 2002 yılı enflasyon rakamı bulunmak istendiğinde Eylül ayına ait indeks rakamı bir önceki yılın Aralık ayına ait indeks rakamına bölünüp 100 ile çarpılır. Sonuç 100’den çıkartılır.

Ocak-Eylül Enflasyonu (%) = {[Eylül 2002 İndeksi / Aralık 2001 İndeksi] x 100}–100

= {[6912.7 / 5756.2] x 100}-100 = 20.1 şeklinde çıkmaktadır.

-Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim (%) :

Eylül 2001 eylül 2002 yılları arası yıllık enflasyon rakamı bulunmak istendiğinde Eylül ayına ait indeks rakamı bir önceki yılın Eylül ayına ait indeks rakamına bölünüp 100 ile çarpılır.Sonuç 100’den çıkartılır.

Yıllık Eylül-Eylül Enflasyon (%) = {[Eylül 2002 İndeksi/Eylül 2001 İndeksi]x100}–100

= {[6912.7 / 5044.0] x 100}-100 = 37.0 şeklinde çıkmaktadır.

-Oniki aylık ortalamaya göre değişim (%) :

Oniki aylık ortalamaya göre Eylül 2002 ayına ait enflasyon rakamı bulunmak istendiğinde oniki aylık indeksler ortalaması bir önceki oniki aylık indeksler ortalamasına bölünüp 100 ile çarpılır. Sonuç 100’den çıkartılır.

Eylül 2002= {[((Ekim2001+…+Eylül2002)/12)/((Ekim2000+…+Eylül2001)/12)]x100}-100

Eylül 2002= {[((5350,3+…+6912,7)/12)/((3214,0+…+5044,0)/12)]x100}-100

Eylül 2002= {[((74509,2)/12)/((48316,0)/12)]x100}-100

Eylül 2002= {[6209.1/4026.3]x100}-100= 54,2 şeklinde çıkmaktadır.

1.2. DİE Kırsal Yerler Tüketici Fiyatları İndeksi

Nüfusu 20.000’den az olan yerleşim yerlerinin kapsandığı ve Kırsal Yerler Tüketici Fiyatları İndeksi olarak adlandırılan bu indeks ilk defa 1973-1974 bazlı olarak yayınlanmıştır. 1987 Bazlı Hanehalkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Anketi doğrultusunda yenilenen bu çalışma günümüzde de hesaplanıp yayınlanmaktadır.

2. İSTANBUL TİCARET ODASI

O günkü adı ile İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası ilk defa 1927 yılında “İstanbul Hayat Pahalılığı Müşiresi” adı ile hesaplanarak yayınlanmış ve Birleşmiş Milletler yayınlarında yer almıştır. Son olarak 1980 nüfus sayımında İstanbul’da ücretli olarak çalışan hanehalkı reisi durumunda olanlardan örnek olarak 500 aile seçilmiştir. Bu 500 aile için Aile Bütçesi Anketi uygulanmış, anket neticesinde ailelerin toplam 1371 değişik madde tükettikleri, ancak indeks kapsamına önemli ağırlıklara sahip 242 madde belirlenerek sadece İstanbul iline ait 1985 Bazlı İstanbul Ücretliler Geçinme İndeksi oluşturulmuştur.

1985 bazlı ve 242 maddeden oluşan indeks, Laspeyres fiyat indeksi formülüne göre hesaplanmakta, gıda ve giyim gibi mevsimlik özelliği olan maddelerde aylık değişken ağırlıklar, diğer maddeler için ise yıllık sabit ağırlıklar kullanılmaktadır. İstanbul’daki 15 bölgede bulunan süpermarket, semt pazarı, daimi pazar ve yerleşik tüketim maddeleri satılan işyerlerinden her hafta fiyat alınmaktadır. Fiyat alınan bölgeler şunlardır.

TABLO 6

2.1. 1995 Bazlı İstanbul Ücretliler Geçinme İndeksi

1985 yılı Aile Bütçesi Anketi ile tesbit edilen 242 madde ve bunların tüketim ağırlıkları dikkate alınarak 1995 Bazlı İstanbul Ücretliler Geçinme indeksi hazırlanmıştır. 1985 bazlı indeksin formülasyonu ile hesap edilen bu indeks 1998 Ocak ayından itibaren yayınlanmaya başlamıştır.

2.1.1. İndeks Hesaplama Yöntemi

İndeks hesaplama yöntemi ile hesaplamaya konu olan formül isimleri :

i = madde

p = fiyat

q = miktar

w = ağırlık

I = indeks

k = alt grup

s = ana grup

g = genel

1 = cari yıl

0 = temel (baz) yıl

Madde Ağırlığı :

w_i =  (poi . qoi) / toplam(poi . qoi)

Madde İndeksi :

I_i =pli /  poi

Alt Grup İndeksi :

I_k =   toplam( I_i .w_i)  /  toplam( w_i)

Ana Grup İndeksi :

I_s =toplam( I_k . w_k) /  toplam(w_k)

Genel İndeksi :

I_g =toplam( I_s x w_s) /  toplam( w_s)

Buna göre ana ve alt harcama gruplarındaki ağırlıklar ile genel içindeki payları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

TABLO 7

TABLO 8

TABLO 9

Dr.M.Levend DURANSOY